Makadirio ya Mapato na Matumizi ya Wizara ya Ujenzi kwa Mwaka wa Fedha 2026/2027

MHE. RAMADHANI H. SINGANO: Mheshimiwa Spika, kwanza kabisa nianze kwa kumshukuru Mwenyezi Mungu aliyenipa wasaa wa kuchangia katika Wizara ya Ujenzi kwa maandishi.
Mheshimiwa Spika, kwa dhati ya moyo wangu nimpongeze Mheshimiwa Rais wa Jamhuri ya Muungano wa Tanzania, Mama yetu kipenzi Dkt. Samia Suluhu Hassan.

Mheshimiwa Spika, kwa mapenzi makubwa naipongeza Wizara ya Ujenzi hasa Waziri Mheshimiwa Abdallah Hamisi Ulega pamoja na Naibu Waziri wake Mheshimiwa Engineer Godfrey Kasekenya. Nawapongeza pia watumishi wote wa Wizara ya Ujenzi kuanzia Katibu Mkuu Engineer Balozi Aisha Amour, pamoja na Naibu Katibu wake.

Mheshimiwa Spika, mwisho kabisa nawapongeza kwa umakini mkubwa wa Mtendaji Mkuu wa TANROADS na TBA na watumishi wote katika ngazi zote.

Mheshimiwa Spika, pongezi hizi kwa Wizara ni kwa sababu ya maandalizi makini ya bajeti ya Wizara ya Ujenzi yenye maono, iliyoandaliwa kwa weledi na inayoakisi mahitaji halisi ya kila Mtanzania katika maeneo mengi nchini.

Mheshimiwa Spika, muhtasari wa ushauri wa jumla kwa Wizara ya Ujenzi juu ya changamoto mbalimbali za barabara Tanzania; Wizara ya Ujenzi ina jukumu muhimu katika maendeleo ya miundombinu ya Taifa kupitia ujenzi wa barabara, madaraja, vivuko na usimamizi wa sekta ya ujenzi. Kupitia shughuli zake, Wizara hutekeleza mahitaji mbalimbali ya wananchi lakini pia hukutana na changamoto tofauti zinazohitaji suluhu maalum.

Mheshimiwa Spika, utekelezaji wa mahitaji ya Watanzania; Wizara hutekeleza mahitaji ya wananchi kwa njia zifuatazo; ujenzi na ukarabati wa barabara za mijini na vijijini; ujenzi wa madaraja na vivuko kwa ajili ya kurahisisha usafiri; kuboresha usafirishaji wa mazao, biashara na huduma za jamii; kukuza ajira kupitia miradi ya ujenzi; kusimamia ubora wa miundombinu na viwango vya ujenzi; na kuunganisha maeneo mbalimbali ya nchi kwa maendeleo ya kiuchumi na kijamii.

Mheshimiwa Spika, changamoto na suluhu zake; nianze na changamoto ya upungufu wa fecha; miradi mingi ya ujenzi huhitaji fedha nyingi, lakini mara nyingi bajeti huwa haitoshi kukidhi mahitaji yote ya ujenzi na matengenezo ya miundombinu.

Mheshimiwa Spika, suluhu ni kwa Serikali kuongeza bajeti ya sekta ya ujenzi; kutafuta mikopo na misaada ya maendeleo; kuvutia wawekezaji binafsi kupitia ubia kati ya Serikali na sekta binafsi (PPP); na kusimamia vizuri matumizi ya fedha za miradi.

Mheshimiwa Spika, pili, changamoto ya kuongezeka kwa gharama za ujenzi; kupanda kwa bei za vifaa vya ujenzi, mafuta na usafirishaji huongeza gharama za miradi.

Mheshimiwa Spika, suluhu ni kuimarisha matumizi ya vifaa vya ndani; kupunguza utegemezi wa vifaa vya kuagiza nje; kutumia teknolojia za kisasa zinazopunguza gharama; na kufanya mipango sahihi ya manunuzi mapema.

Mheshimiwa Spika, changamoto ya uharibifu wa barabara na madaraja; mvua kubwa, mafuriko, magari yenye uzito mkubwa na ukosefu wa matengenezo husababisha uharibifu wa miundombinu.

Mheshimiwa Spika, suluhu ni kwa kufanya matengenezo ya mara kwa mara; kujenga mifereji bora ya maji; kudhibiti magari yenye uzito kupita kiasi kupitia mizani; na kutumia viwango bora vya ujenzi vinavyohimili hali ya hewa.

Mheshimiwa Spika, changamoto ya msongamano wa miji na foleni; ukuaji mkubwa wa miji unasababisha barabara kuwa finyu na kuongezeka kwa foleni.

Mheshimiwa Spika, suluhu ni kupanua barabara za mijini; kujenga barabara za mizunguko (bypass); kuboresha mipango miji; na kuimarisha mifumo ya usafiri wa umma.

Mheshimiwa Spika, changamoto ya viashiria vya rushwa na usimamizi hafifu; baadhi ya miradi huathiriwa na matumizi mabaya ya fedha, kucheleweshwa kwa kazi au ubora duni.

Mheshimiwa Spika, suluhu ni kuongeza uwazi katika zabuni za miradi; kuimarisha ukaguzi wa miradi; kuchukua hatua kali za kisheria dhidi ya wahusika wa rushwa; na kutumia mifumo ya kidigitali katika usimamizi wa miradi.

Mheshimiwa Spika, changamoto ya upungufu wa wataalamu na teknolojia; baadhi ya maeneo yana uhaba wa wahandisi, mafundi na vifaa vya kisasa vya ujenzi. Hivyo suluhu ni kuongeza mafunzo ya kitaalamu kwa wahandisi na mafundi; kuimarisha vyuo vya ufundi na teknolojia; kuwekeza katika vifaa na teknolojia za kisasa; na kutoa ajira na motisha kwa wataalamu wa ndani.

Mheshimiwa Spika, changamoto ya mabadiliko ya tabianchi, mvua kubwa na mafuriko huharibu barabara na madaraja mara kwa mara, kwa hizo basi suluhu ni kujenga miundombinu inayohimili mabadiliko ya tabianchi; kuboresha mifumo ya mifereji ya maji; kutumia usanifu wa kisasa unaozingatia mazingira; na kufanya tathmini za mazingira kabla ya utekelezaji wa miradi.

Mheshimiwa Spika, hitimisho; Wizara ya Ujenzi ina mchango mkubwa katika maendeleo ya Taifa kwa kuboresha miundombinu na kurahisisha shughuli za kijamii na kiuchumi. Hata hivyo, ili kuongeza ufanisi wake, ni muhimu kuendelea kutatua changamoto zinazojitokeza kupitia uwekezaji, usimamizi bora, matumizi ya teknolojia na kuimarisha wataalamu wa ndani.

Mheshimiwa Spika, muhtasari wa ushauri wa njia za kuongeza mapato pamoja na kuboresha ili kuongeza ufanisi wa Mfuko wa Barabara Tanzania ni pamoja na tozo ya mafuta (fuel levy); tozo inayowekwa kwenye mafuta. Chanzo kikuu cha fedha za matengenezo ya barabara. Watumiaji wa barabara huchangia kupitia matumizi ya mafuta.

Mheshimiwa Spika, pili, ni tozo ya mawasiliano (mfano shilingi 100); kiasi kidogo kinachokatwa kwenye huduma za mawasiliano husaidia kuongeza vyanzo vya mapato ya miundombinu.

Mheshimiwa Spika, tatu, ni PPP – Public Private Partnership; ushirikiano kati ya Serikali na sekta binafsi; sekta binafsi hushiriki kujenga, kufadhili, kuendesha au kutunza barabara. Hupunguza mzigo wa serikali kwenye uwekezaji mkubwa.

Mheshimiwa Spika, nne, ni Hati Fungani (Infrastructure Bonds); Serikali hukopa fedha kutoka kwa wananchi au taasisi kupitia bonds. Fedha hutumika kujenga au kuboresha miundombinu na hulipwa baadaye kwa riba.

Mheshimiwa Spika, njia nyingine za kuongeza mapato ya barabara ni pamoja na road tolls (ada za matumizi ya barabara); watumiaji hulipia kutumia barabara maalum na hutumika sana kwenye express-ways, madaraja na highways. Mfumo unaweza kuwa wa electronic tolling.

Mheshimiwa Spika, pPia vehicle licensing & road user charges (ada za leseni za magari na matumizi ya barabara); magari mazito huchangia zaidi kutokana na uharibifu mkubwa wa barabara.

Mheshimiwa Spika, kuna betterment levy (tozo kwa maeneo yaliyoongezeka thamani kutokana na mradi wa miundombinu) kwa mfano barabara mpya, kuongeza thamani ya viwanja na biashara. Aidha, kuna property tax maalum (kodi maalum) kwenye maeneo yanayonufaika moja kwa moja na mradi wa barabara. Fedha huelekezwa kwenye mradi husika.

Mheshimiwa Spika, road assets monetization (kutengeneza mapato kupitia mali za barabara) kwa mifano billboards, parking, service areas, utility corridors. Pia utility corridor leasing (kukodisha maeneo ya road reserve kwa fiber optic, mabomba, nyaya za umeme, telecom infrastructure hupunguza uchimbaji holela wa barabara.

Mheshimiwa Spika, parking concessions (kampuni binafsi kupewa haki ya kusimamia parking); Serikali hupata sehemu ya mapato. Hii huboresha ukusanyaji,usimamizi, traffic flow.

Mheshimiwa Spika, freight & logistics levy (tozo kwenye usafirishaji wa mizigo); transit cargo na malori makubwa huchangia zaidi.

Mheshimiwa Spika, aidha kuna congestion pricing (ada kwa magari yanayoingia maeneo yenye msongamano mkubwa - CBD). Hii hupunguza foleni, uchafuzi na pressure kwenye barabara.

Mheshimiwa Spika, kuna green financing/climate funds (kupata fedha za kimazingira) kwa mfano flood-resistant roads, drainage, and climate resilient infrastructure, njia za kuboresha tija ya matumizi ya fecha, barabara zinazohimili mafuriko, climate change, drainage improvements, zinaweza kupata fedha kupitia climate adaptation funds, green infrastructure financing, development banks na digital systems.

Mheshimiwa Spika, ninashauri haya yaangaliwe kwa jicho la kitaalamu na kuona namna ya kuyafanya au kuyaboresha.

Mheshimiwa Spika, kuhusu electronic tolling, smart parking, digital procurement, asset management systems and road maintenance endowment/sovereign infrastructure fund sehemu ya madini, gesi, bandari, transit trade, iwe inaingia moja kwa moja kwenye infrastructure reserve fund ya muda mrefu. Nchi nyingi hutumia resource revenues kufadhili miundombinu ya kudumu.

Mheshimiwa Spika, baadhi ya ushauri wa kuleta tija katika matengenezo ya barabara nchini ni pamoja na preventive maintenance (kufanya matengenezo mapema kabla ya barabara kuharibika sana), hii hupunguza gharama kubwa za reconstruction.

Mheshimiwa Spika, kwenye performance-based contracts (wakandarasi hulipwa kulingana na ubora wa huduma na matokeo), hii hupunguza pressure kwa barabara; kuimarisha reli, usafiri wa maji, logistics alternatives na hupunguza uharibifu wa roads na gharama za maintenance.

Mheshimiwa Spika, uwiano bora wa rasilimali za uhandisi engineer:technician:artisan = 1:5:25; hii ina maana ifuatavyo;

(i) Engineer (Mhandisi) mmoja.

(ii) Technician (Fundi Sanifu) watano.

(iii) Artisan (mafundi) 25.

Mheshimiwa Spika, uwiano huu hupendekezwa kuongeza ufanisi wa utekelezaji wa miradi ya miundombinu nchini Tanzania.

Mheshimiwa Spika, ninaomba kuwasilisha.